Program ndërgjegjësimi i KREN-it për shkollat e Kosovës

KREN KREN HigjienaKibernetike
Ndihmë
Për prindërit

Udhëzues për prindërit, sipas moshës

Çdo moshë ka sfidat e veta online. Këtu gjeni rregulla për familjen, cilësime të kontrollit prindëror dhe pyetje për bisedë, të ndara sipas moshës së fëmijës suaj.

  • Bisedoni pa gjykuarPyetni çdo ditë çfarë kanë parë e luajtur online dhe ua bëni të qartë se mund t'ju tregojnë çdo gjë pa frikë se do t'u merret telefoni.
  • Zbulojeni bashkëProvoni bashkë me fëmijën çdo lojë ose aplikacion të ri para se ta përdorë vetë, kështu e dini çfarë ka brenda.
  • Jini shembulli i tyreFëmijët bëjnë atë që shohin: lëreni telefonin mënjanë në tryezë dhe pyetini para se të postoni foton e tyre, qoftë edhe në grupin e familjes.

Zgjidhni moshën e fëmijës

6–9 vjeç

Hapat e parë online

Në këtë moshë fëmijët shikojnë video dhe luajnë lojëra të thjeshta, shpesh në telefonin ose tabletin e familjes. Roli juaj është të jeni pranë tyre dhe të zgjidhni bashkë çfarë shohin e sa kohë.

Rregulla për familjen

  • Pajisjet përdoren në dhomën e ndenjes, ku jeni edhe ju, jo në dhomën e gjumit.
  • Koha para ekranit caktohet paraprakisht, dhe një orë para gjumit të gjitha pajisjet fiken.
  • Asnjë lojë, aplikacion ose blerje brenda lojës pa e pyetur më parë prindin.
  • Emri i plotë, adresa, shkolla dhe fotot nuk u tregohen kurrë njerëzve online.
  • Nëse sheh diçka që e frikëson ose e shqetëson, fëmija e kthen ekranin përmbys dhe vjen t'ju tregojë, pa u qortuar.

Kontrolli prindëror

  • Lidhni tabletin ose telefonin e fëmijës me Google Family Link dhe miratoni çdo aplikacion para se të shkarkohet. Udhëzuesi për Android →
  • Në iPhone ose iPad aktivizoni Koha para ekranit, kufizoni përmbajtjen sipas moshës dhe ndizni miratimin e blerjeve (Ask to Buy). Udhëzuesi për iPhone →
  • Në televizorin smart vendosni një PIN për blerjet dhe aplikacionet, dhe aktivizoni Modalitetin e kufizuar në YouTube. Udhëzuesi për Smart TV →
  • Në shfletues aktivizoni SafeSearch dhe vendosni si faqe kryesore një faqe të përshtatshme për fëmijë. Udhëzuesi për shfletuesin →

Pyetje për bisedë

  • „Cila ishte videoja më e bukur që pe sot? Ma trego edhe mua.“
  • „Cila është loja jote e preferuar? A më mëson edhe mua ta luaj?“
  • „A ke parë ndonjëherë në tablet diçka që të ka frikësuar ose të ka bërë të ndihesh keq?“
  • „Nëse dikush që nuk e njeh të shkruan në një lojë, çfarë do të bëje?“

Shenjat e rrezikut

  • Zgjohet natën nga frika ose flet për personazhe dhe video të frikshme.
  • Përdor fjalë të shëmtuara që nuk i ka dëgjuar në shtëpi, ose imiton skena që nuk janë për moshën e vet.
  • Nervozohet shumë ose qan kur i merret tableti.
  • Në pajisje shfaqen blerje ose aplikacione që ju nuk i keni lejuar.

Aplikacionet për këtë moshë

Zgjidhni lojëra me PEGI 3 ose PEGI 7, pa bisedë me të panjohur, dhe YouTube Kids në vend të YouTube. Rrjetet sociale nuk janë për këtë moshë: sipas kushteve të tyre, shumica kërkojnë së paku 13 vjeç.

Shiko moshat e aplikacioneve
10–12 vjeç

Telefoni i parë dhe lojërat online

Shumë fëmijë marrin telefonin e parë, hyjnë në grupet e klasës në WhatsApp ose Viber dhe luajnë Roblox ose Fortnite. Roli juaj është të vendosni rregulla bashkë dhe të jeni të parët të cilëve u drejtohen kur ka problem.

Rregulla për familjen

  • Natën telefoni karikohet jashtë dhomës së gjumit, në një vend të përbashkët të shtëpisë.
  • Në lojërat online flitet vetëm me shokë që fëmija i njeh edhe në jetën reale.
  • Fjalëkalimet u tregohen vetëm prindërve, jo shokëve, as shokut më të mirë.
  • Asnjë aplikacion i ri ose blerje në lojë (Robux, V-Bucks) pa u marrë vesh më parë me prindin.
  • Në grupet e klasës shkruhet me mirësjellje dhe nuk shpërndahen foto të të tjerëve pa lejen e tyre.

Kontrolli prindëror

  • Në PlayStation, Xbox ose Nintendo Switch vendosni kufirin e moshës, kohën e lojës dhe kufirin e shpenzimeve, dhe kufizoni bisedat me të panjohur. Kontrolli prindëror në konsola →
  • Në kompjuterin e familjes krijoni një llogari të veçantë për fëmijën dhe lidheni me Microsoft Family Safety. Udhëzuesi për Windows →
  • Në ruterin e shtëpisë caktoni një orar që e ndal internetin në pajisjet e fëmijës gjatë natës. Udhëzuesi për ruterin →
  • Shkruani bashkë marrëveshjen digjitale të familjes, me rregulla për kohën, lojërat dhe telefonin e parë. Marrëveshja e familjes →

Pyetje për bisedë

  • „Me kë luan zakonisht në Roblox ose Fortnite? A i njeh të gjithë në jetën reale?“
  • „Si po shkon në grupin e klasës? A ka dikë që e tallin ose e lënë mënjanë?“
  • „A të ka kërkuar ndonjëherë dikush online foto, fjalëkalimin ose të mbash një sekret?“
  • „Cili rregull të duket i padrejtë? Le ta bisedojmë bashkë.“

Shenjat e rrezikut

  • Fsheh ekranin ose mbyll aplikacionin sapo afroheni ju.
  • Ka miq të rinj online që ju nuk i njihni, ose merr dhurata, monedha loje apo kode.
  • Pas përdorimit të telefonit duket i trishtuar, nervoz ose nuk do të shkojë në shkollë.
  • Shfaqen shpenzime të papritura në llogarinë e lojës ose në kartelën tuaj bankare.

Aplikacionet për këtë moshë

Zgjidhni lojëra me PEGI 7 ose PEGI 12 dhe kontrolloni nëse lejojnë bisedë me të panjohur. Sipas kushteve të tyre, shumica e rrjeteve sociale kërkojnë së paku 13 vjeç, prandaj TikTok dhe Instagram mund të presin.

Shiko moshat e aplikacioneve
13–16 vjeç

Më shumë pavarësi, më shumë besim

Për adoleshentët, TikTok, Instagram, Snapchat dhe lojërat online janë pjesë e madhe e jetës shoqërore. Roli juaj kalon nga kontrolli te këshillimi: respektoni privatësinë e tyre dhe jini aty kur kanë nevojë për ju.

Rregulla për familjen

  • Natën të gjithë telefonat, edhe ata të prindërve, karikohen jashtë dhomave të gjumit.
  • Llogaritë në rrjete sociale janë private dhe pranohen vetëm njerëz të njohur në jetën reale.
  • Foto intime nuk i dërgohen askujt, as të dashurit apo të dashurës: pasi dërgohen, askush nuk e kontrollon dot më ku përfundojnë.
  • Askush që njihet vetëm online nuk takohet pa e ditur prindi, dhe takimi bëhet në vend publik e me shoqëri.
  • Para çdo postimi bëhet pyetja: „A do të më vinte mirë ta shihnin këtë gjyshja ose mësuesi?“

Kontrolli prindëror

  • Në telefonin e adoleshentit mbani vetëm disa kufij të rënë dakord, si pushimi i natës dhe miratimi i blerjeve, dhe hiqni gradualisht të tjerët. Udhëzuesi për Android →
  • Kontrolloni bashkë privatësinë në TikTok, Instagram dhe Snapchat: llogari private, mesazhe vetëm nga miqtë, vendndodhja e fikur. Aplikacionet dhe moshat →
  • Ndihmojeni të aktivizojë verifikimin me dy hapa dhe të përdorë fjalëkalime të ndryshme për llogaritë kryesore. Mësimet e Akademisë →
  • Kaloni bashkë listën e sigurisë për familjen dhe shënoni çfarë ju mbetet ende për të bërë. Lista me 20 hapa →

Pyetje për bisedë

  • „Çfarë është në modë tani në TikTok? Më trego diçka që të ka bërë për të qeshur.“
  • „A ke parë ndonjëherë dikë nga klasa të poshtëruar online? Si mendon se mund ta ndihmojmë?“
  • „Nëse dikush të kërcënon me një foto ose të kërkon para, e di që mund të vish te unë pa u qortuar?“
  • „Si e kupton nëse një lajm ose video në internet është e vërtetë apo e rreme?“

Shenjat e rrezikut

  • Tërhiqet papritur nga shoqëria, familja ose aktivitetet që i pëlqenin më parë.
  • Fshin llogari, ndryshon numrin ose duket në panik pas një mesazhi.
  • Rri zgjuar deri vonë me telefonin dhe ndihet vazhdimisht i lodhur në shkollë.
  • Merr para, dhurata ose vëmendje të veçantë nga dikush më i madh në moshë, të cilin ju nuk e njihni.

Aplikacionet për këtë moshë

Sipas kushteve të tyre, shumica e rrjeteve sociale kërkojnë së paku 13 vjeç, dhe shumë kanë mbrojtje shtesë për adoleshentët. Lojërat PEGI 18 dhe aplikacionet e takimeve nuk janë për këtë moshë.

Shiko moshat e aplikacioneve

Nëse ndodh diçka

Hapat e parë kur fëmija ju tregon për ngacmim, një të panjohur, një mashtrim ose foto intime.

  1. Ruani qetësinë dhe falënderojeni fëmijën që ju tregoi. Thuajini qartë se nuk ka faj dhe se nuk do t'i merret telefoni për këtë.
  2. Mos fshini asgjë: ruani pamje ekrani të mesazheve, të profilit dhe të datës, pastaj mos iu përgjigjni ngacmuesit ose të panjohurit.
  3. Bllokoni dhe raportoni llogarinë drejtpërdrejt në aplikacion ose në lojë, dhe ndryshoni fjalëkalimet nëse dikush ka hyrë në llogari.
  4. Nëse dikush kërcënon me foto intime ose kërkon para, mos paguani dhe mos dërgoni asgjë. Nëse janë dhënë të dhënat e kartelës, njoftoni menjëherë bankën.
  5. Për rastet serioze, si kërcënimet, mashtrimet me para ose fotot intime, ndiqni hapat në faqen „Ndihmë & Raportim“, ku gjeni edhe kontaktet, dhe njoftoni shkollën kur përfshihet një nxënës.
Ndihmë & Raportim

Mjete për familjen

Marrëveshja e familjes

10 rregulla për t'i lexuar dhe nënshkruar bashkë.

Hap

Lista e kontrollit

20 hapa për telefonin dhe llogaritë e familjes.

Hap

Kuizi bashkë

Luani kuizin së bashku dhe shikoni kush di më shumë.

Hap
↑↓ për të lëvizur · Enter për të hapurEsc për të mbyllur